Patlatmalarda Delme Hataları ve Sonuçları

Açık ayna patlatmalarında yapı­lan delme işlemlerinde en büyük problemlerden biri de delik sap­malarıdır. Özellikle ayna ve delik boyu­nun uzun olduğu basamaklarda, delik sapmaları çok iyi kontrol edilmelidir. Zira hatalı eğimle ve doğrultuyla delinen de­likler sonrasında yapılan patlatmalardan oluşan iri bloklar ve tabandaki tırnaklar ikincil bir kırma işlemi gerektirir.

 Delme işleminde delik sapması hemen hemen ka­çınılmaz bir olgudur. Sapmayı oluşturan etkenler

1- Kayacın süreksiz olması,

2- Karstik boşlukların olması,

3- Jeolojik harekete maruz kalmış bir yapıda olması,

4- Tabaka geçişlerinin olması,

5- Delik boyunun uzun olması,

6- Makineden kaynaklanan hatalar,

7- Operatörden kaynaklanan hatalar.

şeklinde sıralanabilir. Bunları çalışma şartlarına bağlı olarak çoğaltmak mümkündür.

Delme ve patlatma alanındaki bilimsel çalışmalar sonrasında delgi hataları şu şekilde formülize edilmiş­tir.

E= 0,05 + 0,03 K        (Langefors 1970)
E= 0,05 + 0,03 H        (Tamrock 1984)
E=(d/1000)+ 0,03 H   (Olofson 1988)

E= Delik hata payı (m)

d= Delik çapı (mm)

K= Basamak yüksekliği (m)

H= Delik uzunluğu (m)

Bu değerler açık ocak basamak patlatmalarında ki delme işlemlerindeki delik hata payı için bulunan tolerans değerleridir. Bu değerler makine ve operatör hataları eklendiği takdirde çok daha yüksek değerlere ulaşabilir ve amacına uygun tane boyutu elde etmemizi zorlaştırır. Ayrıca ikincil kırma ve patarlama işlemleri­ni gerektirecek sonuçlara yol açar. Bu da direkt ola­rak hem delme hem de patlatma maliyetlerini olumsuz yönde etkiler.

delik-sapma-oranlari

Tablo-l Değişik delik ve ayna boylarında ve çaplarda delme işleminde teorik olarak delik sapma miktarları.

X= sapma açısı a=sapma miktarı

b=delik boyu veya basamak yüksekliği

delik-sapmasinda-parametreler

Şekil 1- Delik sapmasında parametreler.

sapma-acisina-gore-sapma-miktarlari

Tablo-2 Sapma açısına bağlı olarak delik tabanındaki sapma miktarları

HATALI DELMEYE ÖRNEKLER

hatali-delme-islemi-sonucu-olusmus-blok-ve-tirnaklar

Resim 1- Hatalı delme işlemi sonucu oluşmuş blok ve tırnaklar

Atım grubunda delme işi bir baştan başlayıp diğer tarafa doğru devam etmeli ki makine delinen delikler üzerinden geçmek zorunda kalmasın.

hatali-delme-ve-patlatma-sonrasi-son-kesmekiriciyla-ikinci-bir-islem-yapilmis

Resim 2- Hatalı delme ve patlatma sonrası son kesme(kırıcıyla ikinci bir işlem yapılmış)

İkincil kırma ve patarlama işlemlerini gerektirecek sonuçlar direkt olarak hem delme hem de patlatma maliyetlerini olumsuz yönde etkiler.

DELİCİ MAKİNEDE DELİK EĞİMİ VE DELME DOĞRULTUSU AYARLANMASI

delici-makinenin-teraziye-alinmasidelici-makinenin-acisinin-ayarlanmasi

Resim 4. Delici makinenin açılarının ayarlanması

 SONUÇLAR VE ÖNERİLER

Delgi hatalarını en aza indirmek için;

Delme öncesinde

  • Delik yerleri tek tek ölçülerek minimum hata ile işaretlenmeli,
  • Delinecek yerde boş pasa ve kırıntılar varsa çok iyi temizlenmeli,
  • Önceki atımdan kalan patlamış malzeme varsa bu malzeme uzaklaştırılmalı,
  • Operatör eğitimlerine önem verilmeli,
  • Delici makine delme öncesi teraziye alınmalı,
  • Delici makinenin eğim açısı ayarlanmalı,

Delme esnasında

  • Delik  delerken çıkan tozlar ve kırıntılar delik ağ­zından çekilmeli,
  • Açılardaki değişiklikler sürekli kontrol edilmeli,
  • Atım grubunda delme işi bir baştan başlayıp di­ğer tarafa doğru devam etmeli ki makine delinen de­likler üzerinden geçmek zorunda kal­masın,
  • Delme işlemi esnasında maki­nenin iyi izlenmesi gerekir, zira boşluk­lar tabaka geçişleri ve buna bağlı olarak açılar kontrol edilebilsin,
  • Özellikle çamur tabakalarında sapma fazla olacağı için tekrar tekrar delik doğrultu düzeltmesi yapılmalı,

 Genel olarak

  • Mümkün olduğunca 12 metre­den daha uzun delik delinmemeli,
  • Problemli zeminlerde ve bölge­lerde eğimli delik delinmemeli,
  • Tabakaların yatım yönünde veya tersi yönde çalışma aynası oluşturulup delik grupları oluşturulmamalı, tabaka eğimlerini aynada görecek şe­kilde ayna oluşturulmalı,
  • Operatör eğitimlerine önem verilmeli,